NonVerbaaltje in real life

Binnenkant en buitenkant: honne en tatemae

Een kernbegrip in Japan is het onderscheid tussen honne (de ware gevoelens) en tatemae (de sociale façade). Dit betekent niet dat Japanners oneerlijk zijn; het weerspiegelt eerder het belang van sociale harmonie. Niet elke gedachte of emotie hoeft publiek gedeeld te worden als dat de groepsdynamiek kan verstoren.

In veel westerse culturen wordt authenticiteit juist sterk gewaardeerd. “Zeg wat je voelt” geldt vaak als moreel ideaal. Eerlijkheid wordt gekoppeld aan integriteit. Waar een Nederlander of Amerikaan direct kan zeggen: “Ik ben het hier niet mee eens,” zal een Japanner eerder formuleren: “Dat wordt misschien een beetje lastig.” De boodschap is vergelijkbaar, maar de vorm verschilt sterk.

Harmonie versus individualisme

De Japanse samenleving kent een sterke nadruk op wa, harmonie binnen de groep. Emoties die spanning kunnen veroorzaken, zoals boosheid of scherpe kritiek, worden vaak subtiel of indirect geuit. Zelfbeheersing geldt als teken van volwassenheid en respect.

In veel westerse landen staat het individu centraler. Persoonlijke meningen, emoties en overtuigingen openlijk uiten wordt gezien als teken van zelfvertrouwen. Debat, confrontatie en passie zijn niet per definitie negatief; ze kunnen zelfs worden gewaardeerd als betrokkenheid.

Dit verschil betekent niet dat Japanners minder voelen of westerlingen minder rekening houden met anderen. Het betekent vooral dat de sociale prioriteiten anders liggen.

Schaamte en schuld

Cultureel wordt Japan vaak beschreven als een “schaamtecultuur”, terwijl veel westerse landen eerder een “schuldcultuur” zijn. In een schaamtecultuur staat de blik van de ander centraal: hoe beïnvloedt mijn gedrag de groep en mijn reputatie? In een schuldcultuur ligt de nadruk op het innerlijke geweten: heb ik iets verkeerd gedaan volgens mijn eigen morele maatstaf?

In Japan kan het idee van gezichtsverlies een sterke emotionele impact hebben. Excuses worden sneller en vaker aangeboden, niet alleen om schuld te erkennen, maar ook om sociale harmonie te herstellen. In het Westen draait excuses maken vaker om persoonlijke verantwoordelijkheid.

Publieke emotionele expressie

Sterke emoties openlijk tonen, vooral negatieve, wordt in Japan doorgaans vermeden. Luid boos worden in een vergadering of iemand publiekelijk confronteren wordt snel als ongepast gezien. Een subtiele glimlach kan zelfs worden gebruikt om spanning of ongemak te maskeren.

In veel westerse contexten is publieke emotionele expressie normaler. Discussies kunnen fel zijn zonder dat de relatie als beschadigd wordt beschouwd. Direct oogcontact geldt vaak als teken van eerlijkheid en zelfvertrouwen, terwijl in Japan langdurig oogcontact juist als confronterend kan worden ervaren.

Hoge en lage context

Japan wordt vaak omschreven als een “high-context”-cultuur: communicatie is impliciet, afhankelijk van situatie, relatie en non-verbale signalen. Stiltes hebben betekenis. Wat niet wordt gezegd, kan belangrijker zijn dan wat wel wordt uitgesproken.

Veel westerse samenlevingen functioneren als “low-context”-culturen. De boodschap ligt in de woorden zelf. Duidelijkheid en expliciete communicatie worden gewaardeerd om misverstanden te voorkomen.

Deze verschillen leiden soms tot interculturele misinterpretaties. Een Japanner kan een westerling als te direct of zelfs agressief ervaren. Een westerling kan een Japanner juist als vaag of ontwijkend zien.

Positieve emoties en ideaal gevoel

Interessant is dat niet alleen negatieve, maar ook positieve emoties cultureel verschillen. In de Verenigde Staten wordt enthousiasme, energie en passie sterk aangemoedigd  denk aan: “follow your passion”  dit is een bekende culturele boodschap. In Japan worden kalme, evenwichtige emoties zoals rust, verbondenheid en innerlijke stabiliteit vaak hoger gewaardeerd dan uitbundige opwinding.

Dat verschil zie je terug in werkcultuur, onderwijs en zelfs reclame. Waar Amerikaanse advertenties vaak draaien om opwinding en zelfexpressie, benadrukken Japanse campagnes regelmatig harmonie, betrouwbaarheid en gemeenschapsgevoel.

Non-verbale communicatie: waar het verschil echt zichtbaar wordt

De grootste verschillen zitten vaak niet in woorden, maar in lichaamstaal.

Oogcontact
In Japan is oogcontact meestal korter en minder intens. Te lang aankijken kan als confronterend worden ervaren, zeker in hiërarchische situaties. In het Westen wordt direct oogcontact juist geassocieerd met eerlijkheid en zelfvertrouwen.

Gezichtsuitdrukking
Japanners gebruiken subtielere mimiek. Een glimlach kan ook spanning of ongemak maskeren. Westerse emoties zijn doorgaans duidelijker zichtbaar in het gezicht.

Stilte
In Japan is stilte betekenisvol en comfortabel. Een pauze toont respect of reflectie. In veel westerse contexten voelt stilte sneller ongemakkelijk en wordt die opgevuld.

Lichaamshouding en gebaren
Japanse communicatie kent minder grote handgebaren en meer gecontroleerde bewegingen. Buigen drukt respect of dankbaarheid uit. In het Westen zijn gebaren expressiever en begroetingen vaak fysieker, zoals een handdruk.

Het is belangrijk om deze verschillen niet als absolute waarheden te zien. Er bestaan grote individuele verschillen binnen elke samenleving. Bovendien veranderen culturen voortdurend. Jongere generaties in Japan zijn vaak expressiever dan hun grootouders, en westerse samenlevingen kennen eveneens grote variatie; van de directe Nederlandse stijl tot de meer gereserveerde Scandinavische omgangsvormen.

Toch helpt inzicht in deze culturele patronen om misverstanden te voorkomen en wederzijds begrip te vergroten. Emoties zijn universeel menselijk, maar de manier waarop we ze tonen en interpreteren is diep cultureel gevormd.

Wie over cultuur leert, leert uiteindelijk ook over zichzelf: over wat wij vanzelfsprekend vinden, maar dat elders heel anders kan worden beleefd.

Wat we voelen is menselijk. Hoe we het tonen, is cultureel gevormd. En juist daar ontstaat of verdwijnt wederzijds begrip.

 

Isabelle van de Nadort